Yeyote anayesoma historia ya Mtume wetu (S.A.W) tangu kuzaliwa kwake hadi utume wake, hijra yake na kuanzisha taifa la Kiislamu katika mji wa Madina, pamoja na mambo mengine yote na hali zake zote hadi kifo chake, atajikuta mbele ya mtu wa kipekee ambaye hakupatikana kama yeye katika zama zote

Yeyote anayesoma historia ya Mtume wetu (S.A.W) tangu kuzaliwa kwake hadi utume wake, hijra yake na kuanzisha taifa la Kiislamu katika mji wa Madina, pamoja na mambo mengine yote na hali zake zote hadi kifo chake, atajikuta mbele ya mtu wa kipekee ambaye hakupatikana kama yeye katika zama zote. Na hii inatokana na nini? Ni kutoka kwa Mwenyezi Mwenye Nguvu aliye mtuma ili kubadilisha sura ya historia. Aliweza ndani ya miaka michache tu kusimamisha dini, kuunda umma, kujenga ustaarabu, kulea watu, kuunganisha ujumbe, na kusambaza wito. Hii na mambo mengine mengi yanaonyesha fadhila zake kubwa na heshima zake kuu (S.A.W) jambo linalofanya kusoma maisha yake, kuangalia habari zake na yale aliyoyaleta na yale aliyosema kuwa ni somo la mafunzo, mfano wa kuigwa, hasa kwamba ukuu wa watu unapimwa kwa kile walichokiacha na walichochangia.

Na kama ukuu wa watu katika ustaarabu hupimwa kwa kile walichokiweka nyuma katika maisha ya watu na mawazo yao, pamoja na matokeo waliyoacha katika maendeleo na kuinua jamii; basi kama hali ni hivyo, basi utu wa mtume Muhammad (S.A.W) ndiye mtu mkubwa zaidi katika historia ya binadamu, na mtukufu zaidi kabisa. Mwenyezi Mungu Mtukufu alimtuma wakati ambapo palikuwa na mapumziko ya utume, akabadilisha sura ya historia na kubadilisha hali za binadamu, akafanya kazi ya kuokota watu kutoka kwenye kinyozi cha unyanyapaa, kupotea na unyanyasaji kwenda kileleni mwa heshima na hadhi. Kisha yeye (S.A.W) hakuleta muungano tu katika Kisiwa cha Bara Arabia, bali aliunda taifa lililoshikamana, ambalo lilibeba nuru ya Uislamu kwa mataifa ya Mashariki na Magharibi, na kwa ulimwengu wote wa katikati, hivyo akafanya upya ramani ya dunia mpya.[1]

Na hii ndiyo aliyosema Rabii bin Aamir (RA) alipokuwa akizungumza na Rustam, kiongozi wa majeshi ya Waajemi: «Mungu ndiye aliyeutuma ujumbe wetu kuwatokeza watu aliochagua kutoka kwa utumishi wa wateja wa viumbe hadi utumishi wa Mungu, na kutoka kwa ukandamizaji wa dunia hadi kwa upana wake, na kutoka kwa ukatili wa dini hadi kwa haki ya Uislamu. Kwa hiyo, alitutuma na dini yake kwa viumbe wake tuwaitaje ili wajiunge nayo; na yule atakayekubali tunakubali kutoka kwake na tunamwachia, lakini yule atakayekataa tutampigania daima hadi tutakapotimiza ahadi ya Mungu. Walisema: Na ni nini ahadi ya Mungu? Akasema: Pepo kwa yule atakayekufa akipigana na yule aliyekataa, na ushindi kwa yule atakayebaki»[2]

Hakika ya maneno haya na mengine yanaonyesha umuhimu wa kusoma tabia ya Mtume Muhammad (S.A.W) na matukio yaliyomkuta na yale aliyotoa, kwani ni somo la binadamu kamili na mfano bora wa nadra, au kwa kusema nyingine, «ni somo la mtu aliyechaguliwa ambaye umejumuisha vipengele vya ukuu na ukamilifu kwa namna bora kabisa katika binadamu, na Mungu amemchagua kuwa taa ya hidaya kwa mataifa yote, ikijumuisha nyanja zote za binadamu na ustaarabu wa milele kwa nyakati zote.»[3]

Hapa ndipo kuna umuhimu wa kusoma maisha ya Mtume Muhammad (S.A.W), kuzingatia na kufuatilia hatua mbalimbali za maisha yake, na kuelewa hali zake; kwa sababu kupuuza au kushindwa kuyazingatia kunaweza kuleta hatari kubwa. Miongoni mwa matukio yaliyomo katika maisha yake (S.A.W)  ni tukio la Hijra takatifu, ambalo ni tukio la kipekee kwa hatua zake na maandalizi yake, na ni ahadi mpya yenye athari na matokeo yake; kwa hiyo, limechukuliwa kama «mchupo wa kihistoria iliyochupa mbele, iliyosababisha uundwaji wa sura mpya za ustaarabu wa Kiislamu wa kweli katika ulimwengu wa maisha halisi, zaidi ya kuwa ilikuwa ni harakati ya kufungua milango kwa imani na ustaarabu kwa ujumla, kwa maana kamili ya neno»[4]

Kwa hivyo, hatutakuwa tunazidi kusema kwamba hijra ni tukio muhimu zaidi katika historia ya ulinganiaji wa Kiislamu, na kwa hivyo, utafiti wa maana yake na mafanikio yanayoweza kupatikana kutokana nayo ni muhimu sana; kwani huchangia kuunda hali mpya katika ujenzi wa ustaarabu, na kuhamasisha ushiriki mzuri katika mtazamo wa baadaye unaolenga kurejesha hadhi ya Waislamu na kurudisha uongozi wao, ambao umepotea kutokana na kushindwa kutumia historia ya Kiislamu kwa ufanisi kwa ujumla, hasa maisha ya Mtume na matukio yake.

Hijra ya Mtume ni tukio kubwa la kihistoria lisilo na mfano, na hili linafanya kuwa ni chanzo cha kupata mafunzo na kutoa hekima na manufaa.m Hapa tunazingatia pande mbili: kupanga na kusimamia pamoja na kumtegemea kwa dhati Mwenyezi Mungu; kwani Waislamu wanahitaji mafunzo kama haya, kwa kuwa huchangia kupata nguvu na sifa za heshima.

Kupanga kuna maelezo ya aina tofauti miongoni mwa maelezo hayo ni «njia ya kitaalamu na kiutendaji ya kuunganisha malengo na njia zinazotumika kuyafikia, na kuchora ramani ya njia inayobainisha maamuzi yote na sera, na jinsi ya kutekeleza, pamoja na kujaribu kudhibiti matukio kwa kufuata sera iliyopangwa, yenye malengo na matokeo yaliyobainishwa»[5]

Hivyo, Mtume (rehma na amani zimshukie) hakutaka kuanza safari yake bila kuwa na ufahamu wa madhara ya mambo na matokeo yake; kwa hivyo, yeye (S.A.W), aliyeongozwa na wahyi, aliamua kuhamisha da'wa yake kutoka Makka kwenda Madina, na akapanga hilo kwa umakini mkubwa ukilindwa na Mwenyezi Mungu na mpangilio wake mzuri. Mtume (S.A.W)   alibainisha lengo la hijra yake, na mbinu alizotumia katika safari hiyo zilitosheleza kufanikisha lengo hilo; kwani alitayarisha rasilimali za watu na vifaa vinavyofaa kwa hali zilizokuwepo na zinazoweza kutokea, akaandaa rasilimali hizo kwa mpangilio thabiti, halafu akaitekeleza kwa njia ya kweli na yenye busara, hivyo mpango wake ukafanikiwa na akafikia lengo lake[6].

Hijra hiyo tukufu ilionyesha katika kila hatua ufahamu kamili wa pande za kupanga na kusimamia, na athari za hilo zinaweza kuonekana katika mambo kadhaa kama:

 

 

1- Kujaribu kutabiri maisha yajayo:

 Mtume Muhammad (S.A.W) alikumbwa na mateso makubwa kutoka kwa Maquraysh, na akaona kuwa ardhi ya Makka baada ya miaka kumi na tatu haikutoa matokeo yaliyotarajiwa, baada ya da'wa yake kukataliwa na makabila ya Kiarabu na milango kufungwa usoni kwake. Alikumbwa na mateso yeye na wafuasi wake, hasa wakati wafuasi wa dini waliokuwa wengi zaidi na wakijibu wito wa Mtume (S.A.W). Kuhusu hilo, Jabir bin Abdullah (RA) alisema: Mtume Muhammad (S.A.W)). alikuwa akijitahidi kueleza ujumbe wake kwa watu, na alisema: «Je, hapana mtu atanibeba hadi kwa watu wake, kwani Maquraysh wananizuia nisifikishe ujumbe wa Mola wangu[7]»

Mtume (S.A.W) hakufanya uhamiaji wa ghafla usiku na mchana wake, bali alikaa Makka kwa miaka kumi na tatu akiwaita watu kwa Mwenyezi Mungu, na akipigania kurekebisha hali zao na kubadilisha tabia zao. Lakini alirejea moyo kuwa Makka siyo ardhi aliyokuwa akitafuta kueneza ujumbe wake na kukamilisha ujumaa wake. Hivyo, {alianza kutafuta ardhi inayofaa kueneza ujumbe wake na kukamilisha ujumbe wake; akaichagua Madina kwa wahyi kutoka kwa Mwenyezi Mungu, kwa sababu Madina ilikuwa inafaa madhumuni yake na ilikidhi malengo ya uhamiaji; pia alikuwa na uhusiano wa karibu nayo, na Mtume (S.A.W) alikuwa anakielekeza upande wa Yathrib wakati wa kuswali akimwelekeza kibla upande wa Masjid Al-Aqsa mjini Baytul Maqdis.[8]}

Kwa hivyo, Mtume (S.A.W) alitambua kuwa mazingira ya Makka hayakufaa kueneza ujumbe wake, na alichagua kwenda Medina baada ya tafakari ndefu na baada ya kupata wahyi kutoka kwa Mwenyezi Mungu Mtukufu.

2- Kuchagua sehemu (mahali):

Mtume S.A.W. amechagua Madina kwa mambo kadhaa, ikiwemo:

(a) Sehemu yake ya kimkakati

Mwenyezi Mungu Ameipenda sehemu hii ya kipekee, sehemu hii ipo kati ya Makka na Shamu (Syria), katika njia ya misafara ya bishara, na kati ya Shamu (Syria) na Yemen, hakuna njia ya biashara inayotoka Makka au Yemen kuelekea Shamu (Syria) au Iraq isipokuwa hupita Madina au karibu na Madina.

Na haifichiki kwamba eneo hili limempa nguvu na faida, pia litawapa nguvu Waislamu wakitulizana, na hili ndilo liliowasukuma maadui wao hasa Maquraysh, Yathribu (Madina) ilikuwa inaongoza rasi ya Kiarabu kiutajiri, kwa maji yake, kilimo chake na utajiri wa biashara na ujenzi, na ulinzi kwa ngome zake, na uongozi na mamlaka kwa watu wake miongoni mwa Wausy na Wakhazrajy, na ilikuwa njia ya biashara kuelekea Makka na Shamu, pia eneo lake ni la kimkakati na muhimu, Waislamu wakikaa eneo hili watatishia Masilahi ya Maquraysh kuwa hatarini kama watajaribu kuwadhuru Waislamu na kuzuia Dini ya Mwenyezi Mungu([9]).

(b) Kujua kuwa watu wa Madina wana tabia ya upole, muamala mzuri na kufuata haki, kujiweka mbali na dunia na mambo ya kipuuzi. Hili linathibitishwa na kauli ya Mwenyezi Mungu: (Na walio na maskani zao na Imani yao kabla yao, wanawapenda walio hamia kwao, wala hawaoni choyo katika vifua vyao kwa walivyo pewa (Wahajiri), bali wanawapendelea kuliko nafsi zao, ingawa wao wenyewe ni wahitaji. Na mwenye kuepushwa uchoyo wa nafsi yake, basi hao ndio wenye kufanikiwa). [Al-Hashr:9]. ([10])

Pia Mtume S.A.W. anashuhudia Imani yenye nguvu walioyokuwa nayo, aliposema: “Hakika Imani inakusanyika kwa watu wa Madina kama nyoka anavyojikusanya katika shimo lake”.

Na Mtume S.A W amesema: “Nimeamrisha kuhamia Kijiji kinachoshinda vijiji, baadhi ya wanafiki wanakiita Yathrib, ambacho ni Madina, kinawatoa baadhi ya watu (makafiri na wanafiki) kama mpuliza chuma anavyotoa chuma kibaya” ([11]).

(c) Mafanikio aliyoyapata katika jaribio la kwanza kwa balozi wa kwanza katika Uislamu, Mtume (S.A.W). alipokea Habari nzuri kutoka kwa Bwana Musaab bin Umayr inayoelezea mazingira kuwa mazuri, na nafsi zipo tayari kupokea ulinganiaji mpya na kuukubali na kuuamini; hilo linathibitishwa na kuongezeka idadi ya Waislamu na familia nyngi kuingia katika Uislamu.

Anayezingatia yaliyotangulia anaona kwamba Mtume (S.A.W). alipochagua Madina kuwa makazi ya ulinganiaji wake, haikuwa ghafla, au kutafuta tu sehemu atakayokimbilia, bali kuchagua Madina kumetokana na kusoma uhalisia na kuangalia Mustakbali na matokeo ya jaribio aliloishi nalo, imeelezwa kwamba Mtume (S.A.W). alipofika Taif walimdharau na watu wake wakamzomea na wakasimama mistari miwili alipokuwa anapita, na wakawa wanamtupia mawe mpaka miguu yake ikatapakaa damu; Imepokewa kutoka kwa mama wa Waumini Aisha Mke wa Mtume S.A.W. alimuhadithia, kwamba alimwambia Mtume S.A.W.: Ewe Mtume S.A.W. je, kuna siku ngumu umekutana nayo kama siku ya Uhud? Akasema: “Hakika yemenipata kutoka kwa watu wenu, na magumu zaidi niliyoyapata kwao ni siku ya Uqbah nilipokwenda kwa Ibn Abdulyalil bin Abdulkulaal, hakunikubalia nilichotaka, nikaondoka nikiwa na Mawazo na huzuni usoni kwangu, sikuzinduka isipokuwa Kijiji cha Qarni Thaalib, nikainua kichwa changu nikajikuta nipo kwenye wimbi limenifunika, nilipoangalia nikamuona Jibril, akaniita, akasema: Hakika Mwenyezi Mungu Ameyasikia maneno ya watu wako waliyokwambia, na walivyokujibu, na amekuletea Malaika wa milima ili umuamrishe unachokitaka kwa watu hao” akasema: “Malaika wa Milima akaniita na akanisalimia. Kisha akasema: ewe Muhammad, Hakika Mwenyezi Mungu Ameyasikia maneno ya watu wako waliyokwambia na mimi ni Malaika wa Milima na Mwenyezi Mungu Amenituma kwako ili unipe amri yako unachotaka, ukitaka niwabane na milima miwili, Mtume S.A.W. akamwambia: “Bali natarajia Mwenyezi Mungu Atoe katika vizazi vyao watakao muabudu Mwenyezi Mungu mmoja pekee na kutomshirikisha na kitu chochote” ([12]).

Majaribio machungu aliyopitia Makka na miji ya karibu yake, yamempa msingi mzuri katika kupanga, na kuyaendea mambo, pamoja na ukweli wa kutegemea kwa Mwenyezi Mungu, hivyo basi hakutafuta ilimradi sehemu, hasa kwa kuwa lengo lake ni kubwa, la juu na tukufu. Lengo lake la kuhama lilikuwa kufikisha ujumbe ambao ameubeba na kuvumilia uzito wake, hakuhama ili kutafuta Maisha mazuri, au kutafuta sehemu salama, au kuhofia Maisha yake, au kukimbia adui yake, bali ilikuwa kutafuta mzaingira mazuri ambayo atafikia malengo yake na kusambaa ulinganiaji wake na kutangaza akida yake, haya yote ndiyo yaliyomsukuma kuweka mipango mizuri ambayo alijitahidi kupanga malengo yake, kuweka mikakati muhimu ili kuyafikia, kutenga rasilimali zilizopo na kuchambua uhalisia wa ndani na wanje.

(d) Athari ya kiroho ambayo ilipatikana kutokana na watu wa Madina kuwa karibu na Mayahudi, nao ni watu wa Kitabu na ulinganiaji wa kumuabudu Mungu Mmoja, hili liliwafanya watu wa Yathrib (Madina) ni katika Waarabu ambao wanasikiliza sana maneno kuhusu masuala ya kiroho, na katika mambo yote ya dini kuliko Waarabu wengine. Matokeo ya athari hii ya kiroho yakawa kusilimu baadhi ya watu wake, baada ya Mtume S.A.W. kuwalingania katika Uislamu walipokuwa wanakuja Makkah kuhiji au kibiashara, au kutafuta muungano na Maquraysh, hivi ndivyo Yathribu ilivyowapokewa ndugu wa Mtume (S.A.W). Pamoja na wafuasi wa dini yake katika jamaa zake ([13]).

Hijra katika hatua zake zote imebainisha hisia kubwa na ufahamu mkubwa katika masuala ya mipango, pamoja na ukweli wa kumtegemea Mwenyezi Mungu; Shekhe Muhammad Al-Ghazaly Mola Amrehemu anasema: “Wala hatujamjua mtu yeyote mwenye haki ya kumnusuru Mwenyezi Mungu na mwenye haki zaidi ya kumkubali mfano wa Mtume huyu S.A.W.; ambaye amepata kwa Mwenyezi Mungu aliyoyapata, pamoja na hayo hakika kustahiki kuungwa mkono kwa kiwango cha juu, hakumaanishi kupuuza hata kwa kiasi kidogo juhudi za kujikusanyia sababu za uungwaji huo na kuhakikisha ujumbe wake unafikishwa kikamilifu.

Pia Mtume (S.A.W). amedhibiti mipango ya kuhama kwake, na ameliandalia kila jambo mpango wake, na hakuacha sehemu ya bahati katika hesabu zake.

Na Muumini katika kuchukua sababu ni jambo la kawaida; kwa kuzifanya kana kwamba kila kitu kimefaulu, kisha kutegemea kwa Mwenyezi Mungu; kwani kila kitu hakifanyiki isipokuwa kwa utashi wa Mwenyezi Mungu.

Mtu atakapofanya juhudi zake katika kutekeleza wajibu wake, basi Mwenyezi Mungu hatamlaumu kwa kushindwa, na mara chache sana kutokea hilo, isipokuwa kwa kadari ambayo mwanadamu hana namna katika hilo” ([14]).

3. Kuandaa Muhajirina:

Alinza kuiandaa Hijra kwa Masahaba Mwenyezi Mungu Awawie radhi, akawaamrisha kuhama kwanza, kila moja kwa vile inavyoendana naye kwa mujibu wa hali yake, kisha akamtaka Abubakar R.A. kutokuwa na haraka; ili awe rafiki wa kuongozana naye katika kuhama kwake. Katika hili Ibn Is’haq anasema: “Abubakar alikuwa tajiri alipomuomba ruhusa Mtume (S.A.W). kuhama, Mtume (S.A.W). akamwambia: Usiwe na haraka, Huenda Mwenyezi Mungu Atakupatia rafiki, akatamani awe Mtume (S.A.W). lakini alimaanisha yeye mwenyewe, alipomwambia hivyo, akaandaa ngamia wawili, akawafungia nyumbani kwake akiwapa chakula kwa maandilizi ya jambo hilo” ([15]).

4. Kuchukua tahadhari:

Pamoja na Mtume (S.A.W). kupewa nguvu na Mwenyezi Mungu isipokuwa hakuacha hata kidogo kuchukua tahadhari kutokana na washirikina wa Makka, ambao walikuwa wanamfuatilia, na kuchunguza harakati zake na mikutano yake; imepokewa kutoka kwa Aisha R.A. amesema: ilikuwa mara chache sana Abu Bakar kuja kwa Mtume (S.A.W)., isipokuwa alikuwa anakwenda nyumbani kwa Abu Bakar asubuhi au jioni, aliporuhusiwa kutoka kwenda Madina, alikuja adhuhuri, Abu Bakar akashangaa, akasema: Mtume (S.A.W). hakuja muda kama huu isipokuwa kutakuwa na jambo, alipoingia akamwambia Abu Bakar “Watoe waliomo humu ndani” akasema: Ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu hapa kuna mabinti zangu wawili tu Aisha na Asmaa, akasema: “Unahisi kuwa nimeruhusiwa kutoka”. Akasema: Nifanye kuwa rafiki yako ewe Mtume wa Allah, akasema: “Tuwe marafiki” ([16]).

Wakati huohuo Mtume (S.A.W). aliificha Habari ya kuhama kwa watu wote wanaomzunguuka isipokuwa Ali bin Abu Talib na Abu Bakar na familia yake, Shekhe Ghazaly anasema akielezea tukio hili: “Inaonekena kwamba Mtume (S.A.W). ameficha siri za safari yake, hakumwambia mtu yeyote isipokuwa watu aliokuwa nao karibu sana, na hakuwaeleza zaidi isipokuwa kwa kiasi cha kazi alizowapa” ([17]).

5. Shura:

Mtume (S.A.W). alikubaliana na Abu Bakar kuhusu kutoka, na wakachagua pango watakalojifichia, wakachagua kusini upande wa Yemen ili kuwapoteza wanaowafukuza, na wakapanga watu ambao watawasiliana nao wakati wakiwa pangoni, na jukumu la kila mtu” ([18]).

6. Jambo kubwa kama Hijra halikumshughulisha kuacha kurudisha amana alizopewa, hivyo akamkabidhi Ali R.A nafasi yake ili arudishe amana za watu.
7. Kuzidisha Imani kwa Mwenyezi Mungu:

Imepokewa katika sahihi mbili kutoka kwa Anas, amesema: Abu Bakar alinihadithia akasema: Nilikuwa na Mtume (S.A.W). katika pango, nikaona nyayo za washirikina, nikasema: Ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu, lau mmoja wao akinyanyua mguu wake atatuona, akasema: “Unapodhania wapo wawili basi Mwenyezi Mungu ni watatu wao” ([19]). Na Mwenyezi Mungu Amesimulia hili katika kauli yake: (Ikiwa nyinyi hamtamnusuru Mtume, basi Mwenyezi Mungu alikwisha mnusuru walipo mtoa walio kufuru, naye ni wa pili katika wawili walipo kuwa katika pango, naye akamwambia sahibu yake: Usihuzunike. Hakika Mwenyezi Mungu yu pamoja nasi. Mwenyezi Mungu akamteremshia utulivu wake, na akamuunga mkono kwa majeshi msiyo yaona, na akalifanya neno la walio kufuru kuwa chini, na Neno la Mwenyezi Mungu kuwa ndilo juu. Na Mwenyezi Mungu ndiye Mwenye nguvu Mwenye hikima.) [Al-Tawbah:40]

Kuna nukta nzuri ameitaja Al-Suhayl Mwenyezi Mungu Amrehemu kuhusu neno lake “Usihuzunike” akasema: Hivi huoni jinsi alivyosema Usihuzunike na hakusema usiogope? Kwa sababu huzuni yake ni kwa Mtume (S.A.W). imemsahaulisha hofu yake juu ya roho yake, na kwa sababu pia kuona tabu alizozipitia Mtume (S.A.W). na kuwa yuko kwenye dhiki ya pango Pamoja na kutengena na jamaa zake na ubaya wa ugeni, na alikuwa mtu anayemhurumia zaidi Mtume Mtume (S.A.W). na kwa hivyo akahuzunika” ([20]).

 

8. Kuwapoeta Makafiri:

Mtume (S.A.W). alijitahidi kufuta nyayo zake katika njia yake ya Hijra; ili makafiri wasifuate nyayo zake, akakubaliana na Amir bin Fuhayr katika suala hili, “Ibn Is’haq anasema: Mtume (S.A.W). akakaa pangoni siku tatu akiwa na Abu Bakar, na Maquraysh wakaweka dau la ngamia mia moja kwa atakaewapelekea Mtume (S.A.W). Abdullah bin Abu Bakar alikuwa anakaa na Makuraysh mchana, na kusikiliza mipango yao, na wanayoyasema kumhusu Mtume (S.A.W). na Abu Bakar R.A, kisha anakwenda kwa Mtume na Abu Bakar jioni na kuwapa taarifa. Amir bin Fuhayr mtumishi wa Abu Bakar alikuwa akichunga mbuzi wa watu wa Makka, inapofika jioni, anakwenda kwa Mtume na Abu Bakar na ngamia wa Abu Bakar wanakamua maziwa na kuchinja mnyama, huku Abdullah bin Abu Bakar akiondoka Kwenda Makka, Amiri bin Fuhayr anafuata nyuma yake akiwa na kondoo ili kufuta nyayo zake ([21]).

9. Mtume (S.A.W) alimuajiri mtaalamu wa njia, na akamuamini katika Hijra yake, pamoja na kwamba hakuwa Muislamu.

hapa tunapata somo kubwa, nalo ni kwamba kunatakikana kila jambo liongozwe na watu wake na wapewe wenye kulijua, huu ndio msingi wa Qur’ani Tukufu unaosadikisha kauli ya Mwenyezi Mungu: “Nasi hatukuwatuma kabla yako ila watu wanaume tulio wapa Wahyi (Ufunuo). Basi waulizeni wenye ukumbusho kama nyinyi hamjui.” [An-Nahl:43], na kauli ya Mwenyezi Mungu: “Yusuf akasema: Nifanye mshika khazina za nchi. Kwani hakika mimi ni mlinzi mjuzi.” [Yussuf: 55], mazingatio ni kupatikana ujuzi na kufanisha jaribio.

10. Kumethibitika katika Hijra kwamba kuchukua sababu ni jambo la lazima, na ni njia ya Mtume, na ni njia ya Uislamu, Ila haimaanishi kivyovyote kwamba sababu hizo lazima zilete matokeo na kuleta matunda.

Kwa sababu makafiri pamoja na mipango yote ya kujilinda waliweza kulifikia pango, walipo Mtume (S.A.W). na Abu Bakar, na sababu zisingefaa lau si kupata ulinzi wa Mwenyezi Mungu. Katika hili kuna dalili tukufu mno kwamba hakutakikani Muislamu kushikamana na sababu, bali ni wajibu wake azifanye kwa kufuata amri ya Mola Mtukufu, ama moyo wake unatakikana kufungamana na Msababishi ambaye ni Mwenyezi Mungu, na kushikamana na Mola, na kutegemeza mambo yake yote kwake, na afanye kutegemea kwake kwani Mwenyezi Mungu ni Mtukufu kwa Ufalme wake. Na Rehma na Amani zimuendee bwana wetu na kipenzi chetu Muhammad na jamaa zake na Sahaba zake.