Mimi na kaka yangu tulirithi kiwanda kutoka kwa baba yetu. Tulikubaliana kwamba kila mmoja wetu asimamie kiwanda hicho kwa mwaka mmoja, huku faida ya kiwanda hicho katika mwaka huo ikienda kwa yule anayesimamia (mwenye zamu). Je, hili linajuzu kisharia?

Makubaliano kati ya washirika katika umiliki wao wa pamoja (mashuu') kuwa kila mmoja wao awe na zamu kwa muda wa mwaka mmoja, huku wakitenga faida ya kawaida ya mwaka mzima kwa mwenye zamu, yanajuzu kisheria. Tofauti ya faida katika zamu hizo inasamehewa maadamu wamekubaliana na kuridhiana kutoa ruhusa ya kufaidika na kuruhusu sehemu ya kila mmoja wao kwa mwenzake na kumpa faida yake katika kipindi cha zamu yake. Inapaswa kuzingatiwa kuwa mwenye zamu afanye yale yanayohitajika na mashine na zana za uendeshaji, ikiwemo matengenezo na uangalizi, kulingana na yale yanayoamuliwa na wataalamu na yale ambayo washirika wanakubaliana. Makubaliano haya yawe ni katika mfumo wa kupanga matumizi na hayagusii hali ya umiliki wa pamoja. Hakuna hata mmoja wa washirika anayepaswa kufanya jambo ambalo linaweza kuzuia haki za mwenzake za kufaidika zamu yake itakapofika.

Maelezo

Muamala unaoulizwa unahusu kugawana manufaa kati ya washirika, jambo ambalo Wanachuoni wa Fiqhi wamelijadili na kulielezea kama "Mahaaya'ah" (kubadilishana matumizi kwa zamu), na baadhi yao wamenukuu Ijmaa (makubaliano ya Wanazuoni) juu ya uhalali wake.

Uhalali wake umethibitishwa na:

Kutoka katika Qur'ani Tukufu: Kauli ya Mwenyezi Mungu: (Akasema: Huyu ngamia jike; awe na zamu yake ya kunywa, na nyinyi muwe na zamu yenu ya kunywa katika siku maalumu) [Ash-Shu'araa: 155].

Kutoka katika Sunna: Yaliyopokewa na Masheikh wawili (Bukhari na Muslim) katika Sahihi zao kutokana na Hadithi ya yule mwanamume aliyemposa yule mwanamke mbele ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W.), Mtume (S.A.W.) alimwuliza: "Je, una kitu?" Yule mwanamume akajibu: "Hapana, Wallahi, ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu." Mtume (S.A.W.) akasema: "Nenda kwa watu wako, angalia kama utapata kitu." Akaenda, kisha akarudi akasema: "Hapana, Wallahi, ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu, sijapata kitu." Mtume (S.A.W.) akasema: "Angalia, hata kama ni pete ya chuma." Akaenda, kisha akarudi akasema: "Hapana, Wallahi, ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu, wala si pete ya chuma, lakini hichi ni kikoi changu - Sahl (mmoja wa wapokezi) alisema: hakuwa na shuka - basi yeye anapata nusu yake." Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W.) akasema: "Utafanya nini na kikoi chako? Ukikivaa wewe, yeye hatapata chochote kutokana na hicho, na akikivaa yeye, wewe hutapata chochote kutokana na hicho."

Makusudio ni kwamba kila mmoja wao atavaa kwa zamu (Mahaaya'ah) kwa sababu ya uthibitisho wa haki yake katika hicho. Lakini kwa kuwa yule mwanamume hakuwa na cha kujificha nacho zamu yake itakapofika ya kuvaa yule mwanamke, Mtume (S.A.W.) alimwambia: "Akikivaa yeye, utakaa bila kikoi."

Kuhusu Muamala Unaoulizwa:

Ama kuhusu muamala unaoulizwa: Hukumu yake inakuwa kulingana na maelezo yafuatayo:

Kwanza: Kuweka Muda Maalumu kwa Faida (Taaqit)

Kuweka muda maalum wa mwaka mmoja kwa mmoja wa washirika kufaidika na kiwanda ni jambo linaloendana na yale waliyobainisha mafuqaha wa madhehebu manne juu ya sharti la kuweka muda maalumu wa matumizi katika "Mahaaya'ah Zamaaniyyah" (kubadilishana kwa muda), na hili ni katika hali ya mapato ya kawaida si mapato adimu.

Sheria ya Kiraia ya Misri pia imechukua hili, ambapo imeeleza katika Kifungu Na. (847) kwamba: "Ugawaji wa Mahaaya'ah pia unaweza kuwa kwa washirika kukubaliana kubadilishana matumizi ya mali yote ya pamoja, kila mmoja wao kwa muda unaolingana na sehemu yake."

Pili: Kuchukua Faida na Kubeba Gharama

Mshirika (mwenye zamu) kuchukua faida za kiwanda kwa muda wake huku akibeba majukumu na gharama za uendeshaji katika kipindi hicho, pamoja na kuwepo kwa tofauti dhahiri katika kufaidika na mali inayopangwa kugawanywa katika swali letu. Hii ni kwa sababu kubadilishana zamu katika kufaidika kati ya washirika kunapelekea kubadilika kwa hali ya mashine za kiwanda na ufanisi wa vifaa vyake kutokana na matumizi na uendeshaji, hasa ikiwa hakufuatiliwi kwa matengenezo ya mara kwa mara na uangalizi unaohitajika, na pia katika hali ya tofauti ya faida (kuwa kidogo au nyingi) isiyodhibitiwa.

Hata hivyo, Wanachuoni wa Fiqhi wa Imamu Hanafi, Shafi, na Hanbali wameona muamala huu kuwa sahihi. Wameuchukulia utofauti na upendeleo katika faida na mazao kama zawadi ya deni (kama walivyoelezea kwa Imamu Hanafi), au ni katika kundi la karama/ruhusa ya kutumia si mgawanyo (kama walivyoelezea kwa Imamu Shafi na Hanbali) [1].

Tunapata faida kutokana na yaliyotangulia:

Inajuzu kisharia kwa washirika kukubaliana katika umiliki wao wa pamoja kuwa kila mmoja wao awe na zamu zikitengwa kwa mwenye zamu kwa muda wa mwaka mmoja, na faida za kawaida za mwaka huo

 

[1] “Al-Binayah” (11/473, chapa ya Dar Al-Fikr), “Mughni Al-Muhtaj” (6/338), “Matalib Uli Al-Nuha” (6/553).