“Mtu aliyeweza kushiriki katika Swala ya Ijumaa na akapata kusujudu mara mbili pamoja na tashahhud akiwa na Imamu, kisha Imamu alipotoa salamu akakamilisha mwenyewe rakaa mbili — je, kitendo chake hicho ni sahihi na je, kinamtosheleza kama Swala ya Ijumaa kisharia?

Iwapo mwenye kuswali atakamilisha Swala ya Ijumaa kwa rakaa mbili tu, huku akiwa ameungana na Imamu katika sijida mbili na tashahhud pekee, basi kitendo hicho kinawiana na maoni ya wafuasi wa Madhehebu ya Hanafiyya, na kwa mtazamo huo Swala yake inakuwa sahihi kisheria. Hata hivyo, jambo lililo bora zaidi kwa mwenye kuswali aliye katika hali kama hii ni kukamilisha rakaa nne, ili kuepuka khitilafu ya wanazuoni wengi na kuchukua tahadhari zaidi katika ibada.

Maelezo

Swala ya Ijumaa ni Faradhi kubwa ambayo Mwenyezi Mungu (S.W) amewaamrisha waja Wake waithamini zaidi kuliko shughuli nyingine zote. Amesema katika Qur’ani Tukufu: {Enyi mlioamini! Panapoitwa kwa swala siku ya Ijumaa, nendeni kwa dhikr ya Mwenyezi Mungu na achaneni na biashara. Hivyo ndivyo lililo bora kwenu, ikiwa mnajua} [Al-Jumu‘ah: 9].

Mtume (S.A.W) pia ametuhimiza tufanye haraka kuifikia Swala ya Ijumaa ili tupate ujira mkubwa Akhera. Imepokewa kutoka kwa Abu Huraira (R.A) kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) amesema: “Atakayeoga siku ya Ijumaa kama alivyooga janaba kisha akaenda mapema, ni kana kwamba ametoa sadaka ya ngamia. Atakayeenda katika saa ya pili, ni kama ametoa ng’ombe. Katika saa ya tatu, ni kama ametoa kondoo dume mwenye pembe. Katika saa ya nne, ni kama ametoa kuku. Na katika saa ya tano, ni kama ametoa yai. Lakini Imamu anapotoka, Malaika huhudhuria kusikiliza khutba” (Imekubaliwa na Bukhari na Muslim).

Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) amesema: “Atakayeoga siku ya Ijumaa, kisha akaenda mapema mno, akakaribia (Imamu), akasikiliza na akanyamaza, basi kwa kila hatua atakayopiga ataandikiwa ujira wa mwaka mmoja wa kufunga na kuswali usiku” (Imepokewa na Al-Tirmidhi katika Sunan yake kutoka kwa Aws bin Aws (R.A).

Aidha, Mtume (S.A.W) alionya dhidi ya kuchelewa kufika Ijumaa au kuiacha bila udhuru wa kisharia. Imepokewa kutoka kwa Jabir bin Abdillah (R.A) kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) amesema: “Yeyote anayeamini Mwenyezi Mungu na Siku ya Mwisho, juu yake ni (kushiriki) Ijumaa siku ya Ijumaa.’ … Kisha akasema: ‘Atakayeacha kwa ajili ya starehe au biashara, basi Mwenyezi Mungu hatamhitaji, na Mwenyezi Mungu ni Mkwasi na Anayestahiki sifa” (Imepokewa na Al-Daraqutni na Al-Bayhaqi katika Sunan zao).

Na kutoka kwa Abu Al-Ja‘d Al-Dhamri (R.A), kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) amesema: “Atakayeziacha Ijumaa tatu kwa uzembe, Mwenyezi Mungu atapiga muhuri juu ya moyo wake” (Imepokewa na Abu Dawud na Al-Darimi katika Sunan zao, na Ibn Khuzaymah na Ibn Hibban katika Sahih zao, na Al-Hakim katika Al-Mustadrak).

Wanazuoni wa Fiqhi wamekubaliana kwamba yule ambaye hakuwahi kuswali Ijumaa pamoja na Imamu, basi ataswali kama adhuhuri rakaa nne. Na kuhesabiwa kushiriki Swala ya Ijumaa kunatimia kwa kuwapata rakaa moja pekee.

Hii inatokana na hadithi ya Abu Huraira (R.A.) kwamba Mtume Muhammad (S.A.W.) alisema: “Atakayeipata rakaa moja katika swala, basi amepata swala yote.” Hadithi hii imekubaliwa na Bukhari na Muslim.

Katika riwaya nyingine iliyopokelewa na Imamu Ibn Khuzaymah katika Sahihi yake, na ikasahihishwa na Imamu Al-Hakim katika Al-Mustadrak, Mtume (S.A.W.) amesema: “Atakayeipata rakaa moja ya Ijumaa, basi na aongeze rakaa nyingine.”

Pamoja na makubaliano ya Wanazuoni kwamba kuwapata katika rakaa moja ni kuwapata katika Swala yote, wametofautiana kuhusu hukumu ya mtu anayewahi Swala ya Ijumaa na Imamu lakini baada ya kurukuu kwa mara ya pili.

Wanazuoni wengi wa Fiqhi kutoka Madhehebu ya Malikiyya, Shafi‘iyya, na Hanbaliyya — na ni kauli iliyoletwa pia na Imamu Muhammad ibn Al-Hasan Al-Shaybani kutoka Madhehebu ya Hanafiyya — wamesema kuwa mtu asiyewahi rakaa moja ya Ijumaa na Imamu, basi hajapata Swala ya Ijumaa. Hivyo ataiswali kama adhuhuri rakaa nne.

Hii pia ndiyo kauli ya baadhi ya Maswahaba wa Mtume (R.A.) kama vile Ibn Mas‘ud, Ibn ‘Umar, na Anas (R.A.), pamoja na baadhi ya Tabi‘ina kama Sa‘id ibn Al-Musayyib, Al-Hasan Al-Basri, ‘Alqama, Al-Aswad, ‘Urwah, na Al-Zuhri. Kauli hiyo pia imeungwa mkono na Wanazuoni kama Al-Awza‘i, Al-Thawri, Ishaq ibn Rahawayh, Al-Hasan ibn Hayy, ‘Abd Al-‘Aziz ibn Abi Salamah, Al-Layth ibn Sa‘d, na Abu Thawr.[1]

Kwa upande mwingine, Imamu Abu Hanifa na mwenzake Imamu Abu Yusuf (R.A.) walisema: Atakayepata chochote katika Swala ya Ijumaa akiwa na Imamu — hata ikiwa ni katika sajda ya kusahau — basi amepata Swala ya Ijumaa, na ataswali rakaa mbili tu.

Hii ndiyo pia kauli ya Wanazuoni kama Al-Nakha‘i, Al-Hakam ibn ‘Utaybah, Hammad, na Dawud, na imeripotiwa pia kutoka kwa Al-Dahhak.[2]

Hoja ya msimamo huu ni kwamba maamuma katika hali hii hushiriki na imamu katika kuanzisha swala kupitia takbīrat al-ihrām, kabla imamu hajamaliza Swala yake kwa kutoa salamu. Imebainishwa kisheria kwamba mwenye kuswali huingia rasmi katika Swala kwa takbīrat al-ihrām, na hutoka kwake kwa salamu, kwa mujibu wa kauli ya Mtume Muhammad (S.A.W.): “Kuanza kwake ni kwa takbiri, na kumalizika kwake ni kwa salamu…” Hadithi hii imesimuliwa na Imamu Ahmad katika Musnad, na pia na Abu Dawud, Al-Tirmidhi, na Ibn Majah katika Sunan.

Kauli ya kuswali rakaa mbili tu pia imeungwa mkono na Imamu Zufar, na vilevile Imamu Muhammad ibn Al-Hasan Al-Shaybani katika moja ya riwaya zake, endapo mtu atapata nguzo ya Swala kama vile kusujudu au tashahhud — kama ilivyo katika suala letu. Hoja yao ni kwamba mtu huyo hakukosa kushiriki kabisa na Imamu, bali ameshiriki sehemu ya Swala, hivyo inamlazimu kuikamilisha.

Msingi wa Hanafiyya na wale waliokubaliana nao katika msimamo wa kuswali rakaa mbili kwa aliyemwahi Imamu akiwa kwenye tashahhud wa Ijumaa ni kauli ya Mtume (S.A.W.): “Kile mtakachokipata (pamoja na Imamu) Swalini, na kilichokupitieni kikamilisheni.” Hadithi hii imekubaliwa na Bukhari na Muslim, kutoka kwa Abu Huraira (R.A.). Inafahamisha kwamba maamuma anayemwahi imamu kabla hajatoa salamu ya mwisho, ni lazima akamilishe sehemu iliyompita katika swala hiyo.

Aidha, wanazuoni wa Fiqhi wamekubaliana kwamba “kuondoka katika khilafu (hitilafu za kifiqhi) ni jambo linalopendeza.” Hivyo basi, ibada inapokuwa sahihi kwa mujibu wa Madhehebu yote ni bora zaidi kuliko kuwa sahihi kwa baadhi na batili kwa wengine. Vilevile, inapokuwa sahihi kwa kauli ya wanazuoni wengi zaidi, ni bora kuliko kuwa sahihi kwa kauli ya wachache. Na kwa msingi huo, kanuni ya kifiqhi inasema kwamba: “Kuchukua tahadhari katika ibada ni asili”.

Tunapata faida kutokana na yaliyotangulia:

Kufika mapema kuswali Ijumaa kuna fadhila kubwa, ilhali kuchelewa bila udhuru ni dhambi kubwa.

Asiyewahi Swala ya Ijumaa analazimika kuiswali kama adhuhuri rakaa nne, kwa makubaliano ya wanazuoni wa fiqhi.

Kiwango cha chini cha kuhesabiwa kushiriki Ijumaa ni jambo lenye khilafu: wanazuoni wengi wamesema hakuhesabiwa kuwapata Ijumaa isipokuwa kwa kuwapata katika rakaa moja, ilhali Imamu Abu Hanifa na mwenzake Imamu Abu Yusuf wamesema kuwa kuwapata Ijumaa kunatimia hata kwa kuwapata katika sehemu ndogo tu ya Swala pamoja na Imamu, kama vile tashahhud au sajda ya kusahau.

 

[1] “Al-Bināyah” (Juzuu ya 3, uk. 79–80, toleo la Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah), “Al-Istidhkār” (Juzuu ya 2, uk. 31, toleo la Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah), “Al-Majmū‘” (Juzuu ya 4, uk. 506, toleo la Dār al-Fikr), “Al-Mughnī” (Juzuu ya 2, uk. 231, toleo la Maktabat al-Qāhirah).

[2] “Al-Mabsūt” (Juzuu ya 2, uk. 35, toleo la Dār al-Ma‘rifah).