Mtu mmoja alipata ufadhili na huduma za mikopo kutoka Benki kwa malengo maalumu yaliyobainishwa katika mikataba iliyofanywa kati yake na Benki. Je, ana dhambi yeyote kisharia kwa kufanya hivyo? Na nini hukumu ya kutumia fedha hizo kwa malengo na maeneo tofauti na yale yaliyoelezwa kwenye idhini za mikopo?

Ufadhili na huduma za mikopo hutumiwa kwa malengo na maeneo yaliyobainishwa kwenye idhini ya mkopo. Mteja anakatazwa kabisa kutumia ufadhili au huduma za mikopo kwa malengo au maeneo tofauti na yale yaliyobainishwa kwenye idhini ya mkopo iliyoingiwa kati yake na Benki na ambayo imeidhinishwa. Vinginevyo, atakuwa ametenda dhambi kisharia na atachukuliwa hatua kwa mujibu wa adhabu iliyoainishwa kisharia.

Maelezo

"Ufadhili" na "Huduma za Mikopo": Hii ni miamala inayofanyika kati ya benki au taasisi za kifedha kwa upande mmoja, na taasisi, makampuni, au wawekezaji binafsi kwa upande mwingine. Hizi ni kazi za kibenki kama ilivyoainishwa katika Kifungu cha (1) cha Sheria ya Benki Kuu na Mfumo wa Benki Namba (194) ya mwaka 2020.

Ufadhili (Finance): Ni mchakato—unaotekelezwa na Benki au taasisi ya kifedha—wa kubainisha mahitaji ya rasilimali fedha (cash) ya watu binafsi, mashirika, na makampuni yanayohitajika kwa matumizi, kulipa madeni, au kukamilisha miamala mingine ambayo kampuni au mwekezaji ameshindwa kuikamilisha baada ya kuianzisha, na kubainisha njia za kukusanya na kutoa fedha hizi, na kumuongoza mpokeaji wa ufadhili jinsi ya kutumia ufadhili huu, huku kuchunga hatari zinazohusiana na miradi yao.

Huduma za Mikopo (Credit Facilities) au nyakati zingine hujulikana kama "Mifumo ya Ufadhili": Ni jumla ya aina mbalimbali za ufadhili zinazotolewa na taasisi za kifedha kwa watu binafsi au makampuni kwa lengo la kufadhili miradi yao au kukidhi mahitaji yao ya kifedha, hasa yale ya haraka, ambapo mwombaji wa huduma huruhusiwa kutoa fedha kwa kipindi kirefu badala ya kuwasilisha maombi mapya kila anapohitaji fedha. Huduma hizi zimegawanywa katika aina mbili:

Aina ya Kwanza: Huduma za Mikopo za Muda Mfupi: Hizi ni huduma ambazo muda wake kwa kawaida hauzidi mwaka mmoja, na hutolewa ili kukidhi mahitaji ya mtaji wa kazi.

Aina ya Pili: Huduma za Mikopo za Muda Mrefu: Hizi ni huduma ambazo muda wake ni kwa uchahe ni mwaka mmoja, na hutolewa kwa lengo la kupanua mtaji na kufadhili biashara zinazohitaji rasilimali fedha kubwa.

Ufadhili na huduma za mikopo hujumuisha aina nyingi, ambazo kila moja inahukumiwa kwa mujibu wake. Kwa ujumla, hii ni mikataba inayotimiza maslahi ya pande zote zinazohusika, iwe inaweza kuingizwa chini ya mikataba iliyopewa majina katika Fiqhi ya kale au ni mikataba mipya. Msimamo unaofuatwa na ambao kazi hufanyika kwa mujibu wake ni kwamba: Inaruhusiwa kuanzisha mikataba mipya ambayo haikupewa majina katika Fiqhi ya kale, mradi haina vizuizi vya kisharia, udanganyifu na madhara, na inatimiza maslahi ya pande zote zinazohusika; kwa sababu asili ya mikataba ni uhalali na inaruhusiwa isipokuwa ile ambayo Sharia Tukufu imebatilisha, kuitaja, na kuitoa. Kwa hakika, kufanya kazi ya kubuni mikataba mipya inayoendana na maendeleo na mahitaji ya zama, inayokidhi mahitaji ya watu binafsi na jamii, na kutimiza mahitaji kulingana na mambo mapya na mageuzi ya hali halisi ya miamala, kunalingana na asili na malengo makuu ya Sharia Tukufu. Maana: "SHERIA ILIWEKWA KWA AJILI YA MASLAHI YA WAJA NA KUWAONDOSHEA UHARIBIFU KWAO." Hivyo, popote panapopatikana maslahi, hapo ndipo kuna sharia ya Mwenyezi Mungu.

Yeyote anayeangalia kwa makini mfumo wa mikataba iliyopewa majina katika Fiqhi ya kale na masharti na kanuni walizoweka Wanacchuoni wa Fiqhi kwa ajili yake—ataona kwamba asili ya sharia ya Kiislamu katika Madhehebu yote ya Fiqhi, katika mlango wa miamala na mikataba ya kifedha, imejengwa juu ya kutimiza maslahi ya pande zote zinazohusika na kuondoa uharibifu kwao, kwa kuondoa unyonyaji, udanganyifu,madhara, ujinga, na kuzuia kila kitu kinachoweza kusababisha ugomvi au uhasama kati ya wale walioingia mkataba. Pia imejengwa juu ya kanuni ya uhamisho wa mali na manufaa na kupokelewa kwake kwa njia halali ambazo hazileti madhara kwa watu binafsi, wala hazisababishi uharibifu wa mfumo wa uchumi katika jamii, huku ikisisitiza juu ya kutimiza kanuni ya ridhaa, kiasi kwamba harakati ya mali haizunguki wala milki haihamishwi kutoka mkono mmoja hadi mwingine isipokuwa kwa ridhaa kamili kati ya pande zote; kwa sababu mikataba kwa kweli imethibitishwa juu ya ridhaa ya wale walioingia mkataba, kama ilivyooneshwa na Kauli Yake Mwenyezi Mungu Mtukufu: {Isipokuwa iwe biashara kwa kuridhiana wenyewe.} [An-Nisaa: 29].

Kwa hiyo, masuala ya miamala yamehalalishwa kwa kuzingatia kuwa ni njia za kutimiza maslahi ya waja, huku ikizingatiwa lengo kuu mojawapo ya malengo makuu ya Sharia ya Kiislamu, ambalo ni lengo la kuhifadhi mali. Hivyo, inapaswa kuangalia kanuni na masharti kwa kuzingatia lengo linalotarajiwa kutoka kwake bila kusimama juu ya maneno yake na muundo wake; kwa sababu maana na makusudi ndiyo yanahesabika katika mikataba mipya kama hii, na siyo matamshi ya nje na uundaji wa vifungu. Pia ni lazima kutofautisha -wakati wa kuangalia mikataba hii-kati ya malengo na njia, na imethibitishwa katika kanuni kwamba: "Inasamehewa katika njia kile ambacho hakisamehewi katika malengo."

Ikibainika kwamba kufikia maslahi na kuondoa uharibifu kunahitaji kukiuka masharti na kanuni hizo kwa masharti na kanuni nyingine; basi hekima inahitaji kuacha masharti haya na kufuata yanayotimiza maslahi yanayozidi na kuondoa uharibifu, "Kila kilicho halalishwa kwa ajili ya kuleta maslahi, au kuzuia uharibifu, hakikusudiwi ndani yake kile kinachopingana na hilo." Ndio maana Sharia Tukufu iliruhusu baadhi ya mikataba na miamala kinyume na asili; kama vile shuf'ah (haki ya kipaumbele ya kununua) kwa mfano. Ingawa ndani yake kuna kufunga utashi wa mmiliki na kumshurutisha, lakini imehalalishwa kwa ajili ya kuondoa madhara yanayotarajiwa kutoka kwa jirani au mshirika. Asili katika kuuza na kununua ni kwamba kila mtu ana haki ya kumuuzia yeyote anayemtaka, na kwamba haulizwi kuhusu hilo, lakini Sharia Tukufu imethibitisha haki kwa mmoja wa majirani au washirika wakati mwingine anapouza sehemu yake.

Kwa hakika, anayezingatia kwa jicho la kutafakari na kufahamu katika mikataba ya miamala atagundua kwamba Sharia Tukufu yenyewe haikusimama juu ya aina za miamala, bali mtazamo wake ulikuwa ni kuzingatia maslahi ya waja na kutimiza lengo la kuhifadhi mali na kutokula mali za watu baina yao kwa njia za batili, bila kujali aina ya mkataba. Ndio maana iliharamaisha baadhi ya mikataba na miamala; kwa sababu inapingana na lengo hili; ambapo inapelekea uharibifu, na inasababisha ugomvi na kula mali za watu kwa batili ingawa aina ya mkataba imekamilisha nguzo na masharti yake. Na vivyo hivyo ilihalalisha baadhi ya mikataba ingawa inafanana kwa aina ile iliyokatazwa; kwa sababu inapelekea kutimiza maslahi ya waja na kuondoa shida na uzito kwao.

Kwa kanuni hii, Sharia ilikataza bai' al-Gharar (mauzo yenye utata/kutokuwa na uhakika), kama vile kuuza samaki ndani ya maji, au ndege angani; kwa sababu kuna ujinga kuhusu bidhaa inayouzwa na kutokuwepo kwake wakati wa kufunga mkataba, jambo ambalo linaweza kupelekea ugomvi na kula mali za watu kwa batili. Kisha ikaruhusu bai' al-Salam (mauzo ya malipo ya mapema kwa bidhaa itakayotolewa baadaye) kinyume na asili; kwa sababu kuna maslahi kwa waja ndani yake, ingawa bidhaa inayouzwa haipo wakati wa kufunga mkataba, na hakuna uhakika wa kuwepo kwake wakati wa muda uliokubaliwa.

Kwa kuwa hayo yameamuliwa, basi asili ya mikataba ni uhalali na inaruhusiwa, isipokuwa ile ambayo Sharia Tukufu imebatilisha, kuitaja, na kuitoa, na hakuna tofauti kati ya kuwa imetajwa kwa jina katika Fiqhi ya kale au haikutajwa, kama ilivyoelezwa hapo juu.

Ama kuhusu Benki na taasisi za kifedha kubainisha malengo na maeneo ya ufadhili na huduma za mikopo katika idhini ya mkopo: Uainishaji huu unachukuliwa kuwa ni sharti miongoni mwa masharti yaliyokubaliwa katika mkataba ulioingiwa kati ya pande zake mbili.

Kisharia imethibitishwa kuwa asili ya masharti: Kusihi na ulazima muda wa kuwa kwa ridhaa kati ya walioingia mkataba na hayapingani na lengo la mkataba, wala hayahalalishi kilichoharamishwa au haramisha kilicho halali. Kwa hiyo, ni lazima kutimiza sharti la kubainisha lengo la ufadhili au huduma ya mkopo kati ya Benki na mteja kiasi iwezekanavyo; kwa ujumla wa kauli ya Mwenyezi Mungu Mtukufu: {Enyi mlio amini! Timizeni ahadi.} [Al-Maa'idah: 1], yaani timizeni ahadi ya Mwenyezi Mungu juu yenu, na ahadi yenu ninyi kwa ninyi. Imepokelewa kutoka kwa Amr Ibn Awf Al-Muzani (R.A), kwamba Mtume (S.A.W) amesema: “Waislamu wanawajibika kutekeleza masharti yao, isipokuwa sharti ambalo linaharamisha halali au sharti ambalo linahalalisha haramu”.

Na kama uthibitisho wa umuhimu wa masharti haya na ulazima wa kuyatekeleza, sharia imewajibisha Benki kuchukua hatua zinazohitajika ili kuhakikisha wateja wao wanazingatia malengo na maeneo yaliyobainishwa na kukubaliwa katika idhini ya mkopo, na kufuatilia utekelezaji huu. Wakati huohuo, sharia imewakataza wateja wanaopata ufadhili huu na huduma za mikopo kuzitumia kwa malengo na maeneo tofauti na yale yaliyobainishwa na idhini ya mkopo. Katika Kifungu Namba (104) cha Sheria ya Benki Kuu na Mfumo wa Benki Namba 194 ya mwaka 2020 kimeeleza: "Kila benki inapaswa kuhakikisha kuwa ufadhili na huduma za mikopo zinatumika kwa malengo na maeneo yaliyobainishwa katika idhini ya mkopo, na inapaswa kufuatilia hilo, na MTEJA AMEKATAA KUTUMIA ufadhili au huduma za mikopo kwa malengo au maeneo tofauti na yale yaliyobainishwa katika idhini ya mkopo."

Pia, sheria imeweka adhabu kwa anayekiuka maamuzi haya; Kifungu Namba (226) cha sheria hiyo hiyo kinaeleza: "Ataadhibiwa kwa kifungo na faini isiyopungua paundi laki moja (100,000) na isiyozidi paundi milioni moja (1,000,000), au kwa mojawapo ya adhabu hizi mbili: Kila anayekiuka hukumu ya aya ya pili ya Kifungu (104) cha sheria hii."

Tunapata faida kutokana na yaliyotangulia:

Inaruhusiwa kuanzisha mikataba mipya ambayo haikutajwa kwa jina katika Fiqhi ya kale mradi haina vizuizi vya kisharia; kwa sababu asili ya mikataba ni uhalali na inaruhusiwa isipokuwa ile ambayo Sharia Tukufu imebatilisha, kuitaja, na kuitoa.

Mteja anakatazwa kabisa kutumia ufadhili au huduma za mikopo kwa malengo au maeneo tofauti na yale yaliyobainishwa katika idhini ya mkopo.