Ni nini hukumu ya kisharia kuhusu Bima ya Maisha (Life Insurance)?

Bima maana yake ni mhusika (mwenye kukatiwa bima) kuwajibika kulipa kiasi fulani cha pesa, kama ada ya kudumu, kwa mtoa bima -awe ni kampuni, vyama, au kikundi cha watu -kwa sharti kwamba mtoa bima anaahidi, kwa mujibu wa makubaliano haya, kulipa kiasi maalumu cha pesa pindi linapotokea jeraha au janga lolote kwa kitu kilichokatiwa bima, au kuwalipa warithi kiasi maalumu cha pesa pindi anapofariki mtu aliyekatiwa bima.

Bima imekuwa ni hitaji muhimu la kijamii linalolazimishwa na mazingira ya kimaisha kwa ajili ya kuwahifadhi wafanyakazi kwa lengo la kudhamini maisha yao ya sasa na baadaye. Hivyo, lengo la bima si kupata faida au mapato yasiyo ya halali, bali ni kusaidiana kijamii (Takaful), mshikamano, na kushirikiana katika kuondoa madhara yanayowasibu watu. Kwa sababu hiyo, hakuna kizuizi kisharia (kidini) kufanya bima ya maisha; kwani haina jambo linalokwenda kinyume na Sharia ya Kiislamu kwa kuwa kimsingi imejengeka juu ya kusaidiana kijamii, kushirikiana katika wema, na kuridhiana kati ya pande zinazohusika.

Maelezo

Bima maana yake ni mhusika (mwenye kukatiwa bima) kujilazimisha kulipa kiasi fulani cha pesa, kama ada ya kudumu, kwa mtoa bima -awe ni kampuni, vyama, au kikundi cha watu -kwa sharti kwamba mtoa bima anaahidi, kwa mujibu wa makubaliano haya, kulipa kiasi maalumu cha pesa pindi linapotokea jeraha au janga lolote kwa kitu kilichokatiwa bima, au kuwalipa warithi kiasi maalumu cha pesa pindi anapofariki mtu aliyekatiwa bima.

Bima ni miongoni mwa miamala mipya iliyoibuka[1] ambayo haikuwekewa matini/dalili ya kisheria kuhusu uhalali au uharamu wake, na haikuwepo hapo kabla katika elimu ya Fiqhi tuliyorithi; hali yake ni sawa na miamala ya kibenki.

Kuna aina tatu za bima ya maisha:

Kwanza: Bima ya Kubadilishana (Mutual Insurance), nayo ni ile inayofanywa na kikundi cha watu au vyama, na lengo la kuanzishwa kwake ni kufidia madhara yanayowapata baadhi yao.

Pili: Bima ya Jamii (Social Insurance), nayo ni bima kwa ajili ya wale wanaotegemea kipato cha kazi zao katika maisha kutokana na majanga wanayoweza kukabiliana nayo, na imesimama juu ya msingi wa fikra ya kusaidiana kijamii (Takaful).

Tatu: Bima ya Kibiashara (Commercial Insurance), nayo hufanywa na makampuni ya hisa yaliyoanzishwa kwa ajili ya lengo hilo.

Aina ya kwanza na ya pili zinaendana na misingi ya Sharia (ya Kiislamu); na hiyo ni kwa sababu kimsingi ni michango, na ndani yake kuna kusaidiana katika wema na ucha Mungu, na zinafikia msingi wa kusaidiana kijamii na ushirikiano kati ya watu bila kukusudia faida. Hivyo, miamala hiyo haiharibiki kwa kutokuwa na uhakika wala mashaka, na wala ongezeko la kiasi cha bima ndani yake juu ya michango iliyolipwa halichukuliwi kuwa ni riba; kwa sababu ada hizo (premiums) si badala ya muda, bali ni mchango kwa ajili ya kufidia madhara ya janga.

Ama aina ya tatu, nayo ni Bima ya Kibiashara; Wanazuoni wametofautiana kuhusu aina hii katika kauli mbili:

Kauli ya Kwanza: Kutumia na aina hii ya bima ni haramu; kutokana na kuwepo kwa mashaka (Gharar) yaliyokatazwa, na kwa sababu inajumuisha kamari, kucheza kamari kwa dau (betting), na riba.

Kauli ya Pili: Inajuzu (inaruhusiwa) Kutumia na aina hii ya bima madamu inatubutisha makusudio ya Sharia tukufu na madamu vipengele vyake viko ndani ya misingi ya kisharia ya mikataba; kwa sababu kimsingi imesimama juu ya kusaidiana kijamii (Takaful), ushirikiano katika wema, na kwamba kiasili ni mchango (Tabarru') na si mkataba wa kubadilishana mali kwa faida (Mu'awadha).

Na rai sahihi zaidi iliyochaguliwa na Ofisi ya kutoa Fatwa ya Misri (Dar Al-Iftaa) ni: Kauli ya pili inayosema kuwa inajuzu kujishughulisha na bima ya kibiashara madamu vipengele vyake viko ndani ya misingi ya kisharia; na hiyo ni kwa sababu zifuatazo:

Mkataba wa bima ya kibiashara si miongoni mwa mikataba ya mashaka (Gharar) iliyoharamishwa; kwa sababu ni miongoni mwa mikataba ya michango na si mkataba wa kubadilishana mali (ambao mashaka huuharibu). Mashaka katika mikataba ya kubadilishana mali hupelekea migogoro kati ya wahusika; lakini yale ambayo watu wamezoea na kuyaridhia bila kuwepo kwa mgogoro hayakatazwi. Ni jambo lililothibiti kisheria kuwa mikataba ya michango (Donations) husamehewa hata kukiwa na mashaka makubwa, tofauti na mikataba ya kubadilishana mali (kama biashara ya kawaida) ambapo hayakubaliki isipokuwa mashaka madogo sana.

Kauli ya Mwenyezi Mungu Mtukufu: {Enyi mlio amini! Tekelezeni mikataba} [Al-Ma'idah: 1]. Ushahidi wa aya hii tukufu ni ujumla uliopo katika neno "mikataba" (Al-Uqud), kwani ni neno la ujumla linalojumuisha mikataba yote, ukiwemo wa bima ya kibiashara na mingineyo. Lau kama mkataba huu ungekuwa ni haramu, Mtume (S.A.W) angeubainisha; na kwa kuwa Mtume (S.A.W) hakuubainisha (kuwa ni haramu), basi ujumla huo ndio uliokusudiwa, na mkataba wa bima ya kibiashara unaingia ndani ya ujumla huo.

Kauli ya Mtume (S.A.W) katika hotuba ya kuaga: “Wala si halali kwa mtu kuchukua chochote katika mali ya ndugu yake isipokuwa kwa kile ambacho nafsi yake imeridhia”[2] [Imepokelewa na Ahmad]. Hadithi hii tukufu inaonesha kuwa Mtume (S.A.W.) amejalia njia ya uhalali wa mali kuwa ni kile ambacho mtoaji anakiridhia kupitia makubaliano (Taradhi). Na katika bima ya kibiashara, wahusika wanaridhiana kuchukua mali kwa njia maalumu, hivyo inakuwa ni halali.

Tunapata faidia kutokana na yaliyotangulia:

Bima imekuwa ni hitaji muhimu la kijamii linalosababishwa na mazingira ya kimaisha kwa ajili ya kuwahifadhi wafanyakazi kwa lengo la kudhamini maisha yao sasa na baadaye.

Lengo la bima si kupata faida au mapato yasiyo ya halali, bali ni kusaidiana kijamii (Takaful), mshikamano, na kushirikiana katika kuondoa madhara yanayowasibu watu mmoja mmoja.

 Kutumia bima ya kibiashara ni jambo linalojuzu kisharia na halina mashaka (Gharar) yaliyokatazwa, kwani imesimama juu ya misingi ya mchango (Tabarru') na kuridhiana kati ya pande zinazohusika.

4- Hakuna kizuizi kisharia (kidini) kufanya bima ya maisha, kwani haina jambo linalokwenda kinyume na Sharia ya Kiislamu; kwa kuwa kimsingi imejengeka juu ya kusaidiana kijamii, kushirikiana katika wema, na kuridhiana kati ya pande mbili.

 

[1] «Mkataba mpya ulioibuka»: Yaani, haupo kwa jina lake ndani ya vitabu vya zamani vya Fiqhi.

[2] Imepokelewa na Ahmad katika "Musnad" yake (34/ 562).