Mtu mmoja anayefanya kazi ya kuandaa ngozi, aliombwa na mtu mmoja kuandaa na kutengeneza baadhi ya ngozi, akitakiwa kuzipokea ndani ya siku kumi na tano, lakini hakuja baada ya hapo, na mtu huyo alikuwa akimuulizia bila kumpata mahali pake wala anwani yake, na imepita miaka mitatu, na anayo malipo ya kutengeneza na kuandaa. Anauliza: Je, anaruhusiwa kudai haki yake katika ngozi hizi?

Bidhaa iliyowekwa amana kwa fundi inachukuliwa kuwa ni amana kwake hadi mmiliki wake arudi, na hivyo anarudisha amana yake baada ya kukamilisha malipo yake. Akikata tamaa ya kurudi kwake, anayo haki ya kurejea mahakamani ili imuwezeshe kudai haki yake, iwe kwa kuruhusu uuzaji wa bidhaa hiyo au sehemu yake, au mengineyo yanayotekeleza maslahi ya pande zote mbili.

Maelezo

Kuhifadhi na kutekeleza amana ni miongoni mwa majukumu makubwa ya kisheria kwa Muislamu; kwa kauli ya Mwenyezi Mungu Mtukufu: {Hakika Mwenyezi Mungu anakuamrisheni mzirudishe amana kwa wenyewe} [An-Nisaa: 58].

Na Bwana wetu Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) alikuwa bora zaidi wa kuwakilisha sifa hii. Kabla ya utume wake alijulikana kama As-Sadiq Al-Amin (Mkweli Mwaminifu), na baada ya utume aliwaita wafuasi wake kwake na kuwahimiza juu yake. Miongoni mwa hayo ni yale yaliyopokewa kutoka kwa Abu Hurayrah (R.A) kwamba alimsikia Mtume (S.A.W) akisema: “Teleza amana kwa yule aliyekuamini, wala usimsaliti yule aliyekusaliti”  Imepokewa na Maimamu: Ahmad katika Musnad wake, na Abu Dawud na Tirmidhi katika Sunan. Kwa hivyo, amana ilikuwa ni sifa iliyotoka kwake na iliyotulia katika nafsi yake (S.A.W).

Na miongoni mwa Sunna yake ya vitendo na ya utekelezaji katika kutekeleza amana ni yale yaliyothibitishwa kutoka kwake (S.A.W) ya kumuacha binamu yake Ali bin Abi Talib (R.A) kule Makka baada ya Kuhama kwake ili kuwarudishia wamiliki wa amana amana zao na wamiliki wa dhamana dhamana zao, licha ya kuwa walikuwa ni makafiri na maadui zake.

Mama wa Waumini Aisha (R.A) amesimulia “Kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) alimuamuru Ali (R.A) abaki Makka mpaka arudishe kwa niaba ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) amana ambazo alikuwa nazo za watu)). Imepokewa na Imamu Al-Baihaqi katika Sunan Al-Kubra.

Na kile alichomkabidhi anayeulizwa (mteja) muulizaji (fundi) ngozi anayotaka kuitengeneza ni miongoni mwa amana (wadi'ah) za lazima kuzihifadhi na kuikaabidhi kwa wenyewe wanapozitaka, na mkono wa muulizaji juu yake ni mkono wa amana (mkono wa kuhifadhi), kwa hivyo haruhusiwi kubadilisha ndani yake isipokuwa kwa kile alichokubaliana na mmiliki wake. Ama yule ambaye ana amana ambayo mmiliki wake amekosekana kwa muda mrefu, kiasi kwamba haijulikani yuko hai au amekufa? Hili ni jambo ambalo Wanazuoni wa Fiqhi wametofautiana juu ya kile anachopaswa kufanya:

Madhehebu ya Imamu Hanafi: Wametofautisha kati ya kile kinachoharibika kwa kukaa na kile kisichoharibika. Kile kisichoharibika kwa kukaa ni lazima akihifadhi hadi amkabidhi mmiliki wake, au kubainika kifo chake, ndipo akabidhi warithi wake. Ama kile kinachoharibika au kuharibika kwa kukaa: Anayo ruhusa ya kukiuza kwa amri ya hakimu, au yeyote anaechukua nafasi yake katika jambo hili, kama vile Kadhi na wengine, na anahifadhi thamani yake kama amana kwake mfano wa asili yake.

Madhehebu ya Imamu Maliki: Wameeleza kwamba ikiwa muda wa kukosekana kwa mmiliki wa amana ni umerefu, hadi yule anayehifadhi amana (wadii') akakata tamaa ya kurudi kwake, basi anaitoa sadaka kwa niaba yake.

Madhehebu Imamu Shafi: Wameona kwamba hii ni mali iliyopotea, na mradi hajapoteza tumaini la mmiliki wake, ataihifadhi kwa ajili yake milele, huku akitangaza kwa kupendeza (mustahabb), labda mmiliki wake ameisahau, na anayo ruhusa ya kuihifadhi kwa Kadhi muaminifu, akikata tamaa ya kumfikia mmiliki wake, amana hiyo inakuwa miongoni mwa mali za Baitul-Maal (Hazina ya Serikali). Sheikh Izzuddin bin Abdulsalam ametoa Fatwa kwamba akipoteza tumaini la kumfikia mmiliki wake, anaitumia katika maslahi ya Waislamu, akiwapa kipaumbele wenye dharura na mahitaji juu ya wengine. Asipojua hilo, anauliza wataalamu wa elimu na wenye uchamungu na wenye ujuzi zaidi wa maslahi ya watu.

Madhehebu ya Hanbali: Wameona kwamba amana ambayo mmiliki wake amekosekana na kukata tamaa ya kumfikia, inaruhusiwa kwa anayeihifadhi kuiuza na kutoa sadaka kwa thamani yake kwa niaba ya mmiliki wake, kwa masharti kwamba atakuwa mdhamini wake ikiwa mmiliki wake atarudi na kuitaka, na anayo ruhusa ya kumpa hakimu, na inamlazimu hakimu kuipokea[1].

Ama kuhusu malipo anayostahiki muulizaji kutokana na kazi aliyopewa na mtu aliyetajwa (mmiliki wa ngozi), jambo hilo linafungamanishwa na amana kuwa ni miongoni mwa mambo yanayohitajika matumizi (nafakah), na matumizi ya amana ni wajibu kwa mmiliki wake. Mmiliki wake asipopatikana, wajibu kwa anayeihifadhi ni kulipeleka jambo hilo kwa hakimu. Na hakimu wakati huo anaamuru kufanyika kwa linalofaa na lililo bora zaidi kwa haki ya mmiliki wa amana. Ikiwezekana kuikodisha amana, basi anayeihifadhi anakodisha kwa rai ya hakimu, na anatumia kutoka kwenye kodi yake. Na ikiwa haifai kukodisha, basi anamuamuru kuiuza mara moja kwa bei ya mfano, ikiwa hilo ndilo bora zaidi kwa mmiliki wake. Na ikiwa bora zaidi ibakie, anamuamuru kuitumia kutoka kwenye mali yake, na hilo litakuwa ni deni kwa mmiliki wa amana.

Na kwamba matumizi kwenye amana ni deni kwa mmiliki wa amana (anayeweka amana) ndio yaliyotajwa na sheria ya Misri katika Kifungu Na. (725) cha mfumo wa miamala ya kiraia, kwani kimeeleza kwamba: "Mmiliki wa amana anapaswa kumrudishia anayeihifadhi kile alichokitumia katika kuihifadhi, na anapaswa kumlipa fidia kwa kila hasara iliyompata kutokana na amana."

Kuhusiana na kupeleka jambo hilo mahakamani ili kudai haki, imeelezwa katika kitabu Al-Waseet cha mwanazuoni mkubwa As-Sanhouri (2/ 1147, chapa ya Dar Al-Nahdah Al-Arabiyah) katika ufafanuzi wake juu ya Kifungu Na. (246) kinachothibitisha haki ya anayeihifadhi amana ya kuzuia (kuiweka rehani) amana hadi adai haki yake ya kile alichokitumia juu yake. Pia Kifungu (247- aya ya 3) cha sheria ya Kiraia kimeeleza kwamba: "Ikiwa kitu kilichozuiwa kinahofiwa kuharibika au kuoza, basi yule anayeuzuia anayo haki ya kupata ruhusa kutoka mahakamani ya kukiuza kwa mujibu wa hukumu zilizoelezwa katika Kifungu (1119), na haki ya kuzuia inahamia kutoka kwa kitu kwenda kwenye thamani yake."

Na kwa sababu mmiliki wa amana amekosekana kwa muda mrefu kiasi kwamba anayeihifadhi hajui mahali pake pa kumrejelea, na mmiliki wa amana anayo haki kwa anayeihifadhi, na hakuna njia ya kudai kutoka kwake, basi anayeihifadhi anayo haki wakati huo kupeleka jambo hilo mahakamani kwa ajili ya kudai haki hii kupitia uuzaji wa amana chini ya usimamizi wa mahakama, na hivyo kudai haki kutoka kwa thamani ya uuzaji huo, na hilo linaafikiana na lengo la Sharia Tukufu la kuamuru kuhifadhi mali.

Tunapata faida kutokana na yaliyotangulia:

Kile kinachokabidhiwa kwa fundi kwa ajili ya kufanyiwa kazi kinachukuliwa kuwa ni amana kwake ambayo ni lazima ihifadhiwe na ikabidhiwe kwa mmiliki wake.

Mmiliki wa amana akipotea kiasi kwamba mahali pake hapajulikani, anayeihifadhi anayo haki ya kurejea mahakamani ili imuwezeshe kudai haki yake, iwe kwa kuruhusu uuzaji wake au sehemu yake, au mengineyo yanayotekeleza maslahi ya pande zote mbili.

 

[1] “Al-Mabsut” (11/129, chapa ya Dar Al-Ma’rifah), “Al-Mudawanah” (4/445, chapa ya Dar Al-Kutub Al-Ilmiyyah), “Tuhfat Al-Muhtaj” (7/127, Al-Maktabah Al-Tijariyyah Al-Qinash’ edition Al-Kubra) (4/213, chapa ya Dar Al-Kutub Al-Ilmiyyah).