Mtu alitaka kununua aina fulani ya tende na asali, na muuzaji akampendekezea aonje kwanza. Baada ya kuonja, hakuona kuwa ni aina aliyoitaka, hivyo akaacha kununua kwa muuzaji huyo. Anauliza: Je, ana kosa lolote katika hilo?

Kuonja chakula kabla ya kukinunua ni miongoni mwa mambo yanayorejea kwenye desturi na ada inayofuatwa na watu pamoja na kuridhiana baina yao. Ikiwa watu wamezoea na kuona ni kawaida kuonja chakula fulani kabla ya kukinunua, au kutokuonja chakula fulani kwa kuwa ni cha bei ghali na kuonja kwake ni hasara kwa mmiliki, basi jambo hilo hurejea katika lile ambalo watu wameliona kuwa ni jema, linalotakiwa na desturi, na ambalo ada imekuwa ikifuatwa; kwani ada ndiyo inayohukumu katika mambo kama haya. Ama kuonja chakula bila ya kuwa na lengo la kununua; kama vile mtu anakula chakula kisha akajifanya hajakipenda ili asinunue, hilo halijuzu kwa hali yoyote; kwani ni miongoni mwa kula mali za watu kwa batili.

Maelezo

Mwenyezi Mungu ameifanya ridhaa kuwa ndiyo asili katika muamala baina ya watu kuhusiana na mali na yale yanayokuwa baina yao katika kuuziana, kununua, biashara, na mikataba mingineyo ambayo maisha hayawezi kuendelea bila hiyo, ili watu wapate mahitaji yao ya chakula, dawa, mavazi, na mengineyo katika mahitaji ya kimaisha ambayo mwanadamu hawezi kujiepusha nayo. Akaweka sharti la ridhaa katika miamala hii ili kila muamala baina ya watu ukamilike kwa hiyari ya nafsi bila ya yeyote kumdhulumu mwenzake katika mali yake, vinginevyo itakuwa ni kuchukua na kula mali za watu kwa batili. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema: { Enyi mlio amini! Msiliane mali yenu kwa dhulma, isipo kuwa iwe biashara kwa kuridhiana wenyewe.} [An-Nisa: 29].

Na katika Hadithi tukufu, kutoka kwa Abi Hurrah Al-Raqashi, kutoka kwa ami yake kwamba Mtume (S.A.W) amesema: ((Hailali mali ya mtu isipokuwa kwa hiyari ya nafsi yake)) Imepokelewa na Maimamu: Al-Darimi na Al-Daraqutni katika "Al-Sunan", Ahmad katika "Al-Musnad", Ibn Abi Shaybah katika "Al-Musannaf", na Al-Bayhaqi katika "Shu'ab Al-Iman".

Na kuonja chakula kabla ya kukinunua ni miongoni mwa mambo ambayo mara nyingi hurejea kwenye desturi na ada inayofuatwa na watu. Ikiwa watu wamezoea kuonja chakula fulani kabla ya kukinunua, au kutokuonja chakula fulani kwa kuwa ni cha bei ghali na kuonja kwake ni hasara kwa mmiliki, basi jambo hilo hurejea katika kile ambacho watu wameliona kuwa ni jema na ada imekuwa ikifuatwa; kwani ada ndiyo inayohukumu katika mambo kama haya; kutokana na kauli ya Mwenyezi Mungu Mtukufu katika kitabu chake: {Shikamana na kusamehe, na amrisha mema, na jitenge na majaahili.} [Al-A'raf: 199].

Na (kuhukumu kwa ada) ni dalili miongoni mwa dalili za kifiqhi, na maana ya kauli ya Wanachuoni wa Fiqhi: "Ada ni yenye kuhukumu", yaani: inafanyiwa kazi kisheria; kutokana na Hadithi iliyopokelewa kutoka kwa Abdullah Ibn Mas'ud (R.A) ikinasibishwa kwake (Mawquf): ((Kile ambacho waumini wamekiona kuwa ni chema, basi mbele ya Mwenyezi Mungu ni chema)) Imepokelewa kutoka kwa Maimamu: Ahmad na Al-Bazzar katika "Musnad" zao, Al-Tabarani katika "Al-Awsat" na "Al-Kabir", na Al-Hakim katika "Al-Mustadrak" na akaithibitisha (akaisahihisha).

Basi (Desturi/Urf) ni kile ambacho wenye akili wamekitambua kuwa ni chema, na Sharia ikawakubalia. Na kila palipokaririwa neno (Al-Ma'ruf) katika Qur'ani Tukufu kama vile kauli yake Mwenyezi Mungu mtukufu: { Na kaeni nao kwa wema} [An-Nisa: 19], basi makusudio yake ni yale ambayo watu wanayazoea wakati huo katika jambo kama hilo. Hivyo hukumu ya kisheria ikajengwa juu ya kile walichokuwa wamezoea. Miongoni mwa hilo ni kauli ya Mtume (S.A.W) kumwambia Hind bint 'Utbah alipolalamika kuhusu ubahili wa mumewe: ((Chukua kile kinachokutosha wewe na mwanao kwa wema (al-Ma'ruf))) Imepokelewa kutoka kwa Imamu Al-Bukhari katika "Sahih" yake.

Vilevile ni hadithi ya Haram bin Muhaisa Al-Ansari, kutoka kwa Al-Baraa |Ibn Azib (R.A): ((Kwamba ngamia wa Al-Baraa aliingia katika bustani na akafanya uharibifu ndani yake, basi Mtume (S.A.W) akahukumu: Ni juu ya wamiliki wa bustani kuzilinda mchana, na ni juu ya wamiliki wa mifugo kuilinda usiku)) Imepokelewa kutoka kwa Maimamu: Abu Dawud katika "Al-Sunan", Ahmad katika "al-Musnad", Abdul-Razzaq katika "Al-Musannaf", na Al-Tabarani katika "Al-Kabir".

Hadithi hii ndiyo dalili kubwa zaidi ya kuzingatia ada katika hukumu za kisharia; kwani Mtume (S.A.W) alijenga ulipaji fidia juu ya kile ambacho ada imekuwa ikifuatwa. Na kanuni yake ni: Kila kitendo ambacho hukumu imefungamanishwa nacho, na hakina kipimo maalumu katika Sharia wala katika lugha, kama vile kuhuisha ardhi mfu, hifadhi katika wizi, kula katika nyumba ya rafiki, na kile kinachohesabiwa kuwa ni kupokea, kuweka amana, kutoa, zawadi, na kupora, na mema katika kuishi pamoja na mnufaika wa kukodisha kutumia kile ambacho ada imezoeleka, na mifano ya haya ni mingi haiwezi kudhibitiwa yote.

Ikiwa hakuna desturi inayofuatwa na inayojulikana baina ya watu, basi ni bora kwa hali yoyote mnunuzi anayenuia kununua bidhaa asionje isipokuwa baada ya idhini ya muuzaji; iwe ni kwa ishara kama vile kupewa ofa ya kuonja chakula pindi tu anapoingia, au kutengwa sehemu maalumu kwa ajili ya hilo dukani na kuandikwa bango linaloashiria hilo, kama wanavyofanya katika maeneo mengi ya biashara siku hizi; au kwa maneno kwa mnunuzi kumuuliza muuzaji ikiwa inaruhusiwa kwake kufanya hivyo. Akimruhusu basi aonje, vinginevyo asionje; ili asijiweke katika hali ya aibu au kusifiwa kuwa ni mwenye kula mali ya mwenzake bila haki. Kwani wajumbe wa mafaqihi wameeleza uharamu wa kukua mbuzi na kunywa maziwa yake bila idhini ya mmiliki wake, na kadhalika kula matunda ya miti ikiwa yapo katika hifadhi, kama vile kujengewa ukuta kuizunguka; kwa sababu kuwepo kwa ukuta kunaashiria kutokuwepo kwa idhini kwa mpita njia kula humo. Na hawakuhalalisha kula bila idhini isipokuwa katika hali ya dharura, pamoja na wajibu wa mlaji kulipa fidia; hiyo ni kwa sababu kuhalalishiwa kwa ajili ya dharura hakufuti haki ya mmiliki wa matunda katika kulipwa fidia ya kile kilicholiwa.

Wanachuoni wa Fiqhi wa Ki-Hanbali wameeleza wazi kuhusu kujuzu kuonja chakula kabla ya kukinunua ikiwa ni kwa idhini ya mmiliki wake, na wamenakili mapokezi mawili kutoka kwa Imamu Ahmad: Moja ni kusita kutoa hukumu (Tawaqquf), na lingine ni wajibu wa kuomba idhini kwa mmiliki wa chakula; kwani idhini ndiyo inayofahamisha hiyari ya nafsi ya muuzaji na kuridhika kwake. Wameidililia hilo kwa kauli ya bwana wetu Abdullah Ibn Abbas (R.A) katika hukumu ya mpita njia kula katika miti yenye matunda: «Ikiwa ina ukuta (uzio) basi ni hifadhi hairuhusiwi kula, na ikiwa haina ukuta basi hakuna neno», na kwa sababu kuilinda kwa ukuta kunaashiria kuwa mmiliki wake ana uchoyo nayo na hayuko radhi kuigawa [1].

Na kile walichoelekea Wanachuoni wa Fiqhi katika sharti la idhini kimekuja katika Sunna ya Mtume S.A.W) iliyotukuka kwa maandishi, kutoka kwa Abdullah bin Omar (L) kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (S.A.W) amesema: ((Asichukue yeyote mnyama wa mtu bila idhini yake, je! mmoja wenu anapenda ghala yake ya chakula iingiwe, kisha sanduku lake livunjwe, na chakula chake kichukuliwe? Kwani viweo vya wanyama wao ndivyo vinavyowahifadhia vyakula vyao, basi asichukue yeyote mnyama wa yeyote isipokuwa kwa idhini yake)) Wamekubaliana (Bukhari na Muslim).

Na kuhusisha maziwa kutajwa katika Hadithi kumekuja kwa sababu ya wepesi wa watu wakati huo katika kuyatumia bila idhini ya mmiliki; kwani hakuna kitu chepesi kuliko maziwa, hukamuliwa asubuhi na yanarudi jioni, basi ukaja ukatazo huo ili kutanabahisha kwa kile kilicho kikubwa zaidi yake kama vile tende, matunda na mengineyo, isipokuwa kile ambacho kuchukuliwa kwake na kuonja kwake ni kwa hiyari ya nafsi ya mmiliki wake.

Ama kuonja chakula bila ya kuwa na lengo la kununua; kama vile mtu kula chakula kisha akajifanya hajakipenda ili asinunue, hilo halijuzu kwa hali yeyote; kwani ni miongoni mwa kula mali za watu kwa batili; kwani muuzaji ameruhusu kuonja kwa msingi wa kumridhisha yule anayetaka kununua, na kumthibitishia kuwa bidhaa anayoonja iko katika kiwango cha ubora kinachohitajika. Ama ikiwa nafsi ya mmiliki wa chakula imekuwa radhi kwa kukitoa kwa wapita njia ambao hawana nia ya kununua na hawajajitokeza kununua, kama vile kuwa ni kwa ajili ya kutangaza bidhaa na kuwatambulisha watu kile anachokitoa: basi hakuna kosa katika kuonja wakati huo mradi tu iwe ni kwa hiyari ya nafsi na ridhaa, na jambo hili tunaliona sana katika zama zetu.

Tunapata faida kutokana na yaliyotangulia:

Kuonja chakula kabla ya kununua ni miongoni mwa mambo yanayorejea kwenye desturi na ada mara nyingi.

Ikiwa hakuna desturi inayofuatwa, basi haijuzu kula katika chakula isipokuwa baada ya kupata idhini na ruhusa kutoka kwa mmiliki wake; akiruhusu na nafsi yake ikawa radhi, inajuzu, vinginevyo haijuzu.

 

[1]  "Al-Mughni" cha Imamu Ibn Qudamah (9/418), "Al-Insaaf" (4/265, chapa ya Dar Ihya al-Turath al-Arabi).